Jawa: motocyklowa historia najbardziej znanej czechosłowackiej marki motocykli na świecie

Wiesz, że Jawa produkowała nie tylko motocykle, ale także samochody?

W skrócie
  • Jak powstała marka motocykli Jawa?
  • Skąd wzięła się nazwa Jawa?
  • Jaki był pierwszy motocykl marki Jawa?

Piękna historia inżynierskiej pasji i niespełnionego dążenia do ideału w burzliwych czasach XX wieku. Jak powstała marka motocykli Jawa i skąd wzięła się kojarząca się wielką ideą nazwa?

Wszystko zaczęło się w genialnym umyśle Franciszka Janečka – czechosłowackiego inżyniera, który już w latach młodzieńczych dał się poznać jako niezwykle utalentowany mechanik. Janeček urodził się 23 Stycznia 1878 w Klášter nad Dědinou małej wiosce na obecnym terenie Republiki Czeskiej, lub jak kto woli Czechii. Franciszek pobierał nauki w Pradze oraz Berlinie. W wieku 23 lat został wysłany do Holandii, gdzie pomagał w zaprojektowaniu i budowie fabryki maszyn elektrycznych, w której z resztą został późniejszym kierownikiem.

Franciszek Janeček – genialny wynalazca i założyciel motocyklowej marki Jawa

Po powrocie do kraju Franciszek kierował warsztatem w zakładach Českomoravska Kolben-Danek. W międzyczasie pracował nad własnymi wynalazkami, które zgłaszał do urzędu patentowego. Jeden z nich – na udoskonaloną lampę łukową udało mu się sprzedać w Niemczech w 1906 roku za kwotę, która pozwoliła mu na skupienie się na nauce podczas stażów w znanych europejskich fabrykach. Podobno uzbierał ponad 60 różnych patentów na swoje wynalazki, co najlepiej świadczy o tym, że miał łeb nie od parady. Wkrótce sam założył własny warsztat i laboratorium doświadczalne, gdzie rozwijał kolejne pomysły i wynalazki. Za aparat do zapisu fotograficznego i reprodukcji dźwięku uzyskał I nagrodę berlińskiej firmy Lyrophon. Opatentował także zdalnie sterowaną tablicę reklamwą, a to wszystko działo się na początku XX wieku! Później zaczęły się czasy I Wojny Światowej, które tak znamienity inżynier musiał spędzić w przemyśle zbrojeniowym. Wynalazca i konstruktor był pochłanięty przez przemysł militarny i dopracowywanie rozwiań balistycznych. Stworzył m.in. granat, który otrzymał nazwę zwyczajową od jego nazwiska. Niezbyt chwalebne to dokonania, ale twórczy umysł trafił po prostu na podatny grunt czasów wojny.

Przeczytaj też:

Jawa 300 CL 2020 już w Europie. Czy trafi do Polski? Cena, opinie, dane techniczne, zdjęcia

Co to jest Jawa?: pierwszy motocykl i geneza nazwy

Wanderer K-500

W czasach międzywojennych, gdy spadło zapotrzebowanie na przemysł wojskowy, Janeček, po przestudiowaniu obecnego zapotrzebowania, postanowił zając się produkcją motocykli. W tamtym czasie produkcja motocykli w Czechosłowacji była nikła, a na ulicach i drogach spotkać można było właściwe same zagraniczne konstrukcje. Zapotrzebowanie na łatwy środek transportu rosło, więc czas naglił konstruktora. W celu przyspieszenia produkcji i uproszczenia procesu przygotowawczego nowego jednośladu, a także zapewne z uwagi na brak doświadczenia konstrukcyjnego w tej dziedzinie, Janeček postanowił skorzystać z gotowej konstrukcji na podstawie licencji. Wybór padł na niemiecki motocykl Wanderer z silnikiem o pojemności 500 cm³. Jeśli więc szukasz odpowiedzi na pytanie co to jest Jawa i skąd wzięła się nazwa tej marki, to tutaj należy dopatrywać się jej genezy – nazwa pochodzi od pierwszych liter nazwiska konstruktora oraz producenta motocykli Wanderer. Aby urzeczywistnić powzięte plany, Franciszek Janeček rozbudował swój warsztat oraz założył odlewnie metali lekkich. Genialny konstruktor i inżynier unowocześnił projekt wprowadzając sporo udanych modyfikacji. Tak powstała Jawa 500 Rumpal – pierwszy motocykl legendarnej motocyklowej marki zza naszej południowej granicy.

Jawa 500 Rumpal: wielkie otwarcie

Jawa 500 OHV, czyli pierwszy motocykl wyprodukowany w czechosłowackiej „Zbrojovce”, rozpoczęła swoją historię w niemieckiej fabryce, gdzie Alex von Novikoff, utalentowany konstruktor cieszącej się poważaniem marki motocyklowej Wanderer (podróżnik), zaprojektowal nowoczesny motocykl z ramą stworzoną z tłoczonych elementów ze stalowej blachy. To nowatorskie rozwiązanie wspierał napęd za pomocą wału z przegubami i zawieszeniem przednim z widelcem resorowanym na resorze piórowym. Trójstopniowa skrzynia biegów Wanderera była zblokowana z jednocylindrowym silnikiem o pojemności 398 cm³.

Bądź zawsze na bieżąco dzięki Jednoślad.pl News
Jawa 500 OHV „Rumpal”

Mimo nowoczesnej konstrukcji model ten nie był niestety dojrzałym projektem. Sprzedano kilka egzemplarzy, które szybko wróciło do wytwórni na poprawki mechaniczne. Były problemy z pasowaniem, zacierały się łożyska, przednie zawieszenie szybko ulegało uszkodzeniom. Podobno kierownictwo firmy Wanderer odetchnęło z ulgą, kiedy okazało się, że problematyczny projekt znalazł nowego właściciela. Licencję motocykla Wanderer K 500 udało się sprzedać praskiej wytwórni zbrojeniowej, która w latach 1927-1928 zamierzała się przebranżowić i rozpocząć produkcję motocykli dla cywili. Zbrojovka miała kilka ofert – m.in. na motocykl marki Schliha, z dwusuwowym silnikiem. Także austriacki Puch oferował inż. Janečkovi swoje licencje. Wytwórnia Wanderer zwyciężyła jednak w tej konkurencji. I to nie dlatego, że ich produkt wypadał najlepiej, ale ponieważ oprócz dokumentacji technicznej, oferowała także część urządzeń potrzebnych do jego produkcji. Dzięki temu w 1929 roku powstał pierwszy motocykl marki Jawa.

Janeczek szybko uporał się z niedociągnięciami konstruktorskimi Wanderera K 500. Motocykl otrzymał także nowy zbiornik paliwa, pomalowany w sztndarowe od tej pory barwy dla Jawy. W jego tłoczonej ramie pracował czterosuwowy silnik z rozrządem górnozaworowym (OHV), który osiągał z pojemności 498,7 cm’ moc 13,2 kW (18 KM). Była to nowoczesna jednostka napędowa, która miała półkulistą komorę spalania, a także ciśnieniowe smarowanie z suchą miską olejową. Napęd z trój- lub czterostopniowej skrzyni biegów, przenoszony był za pomoca suchego sprzęgła. Motocykl miał podwójną ramę, której wytłoczki razem z silnikiem tworzyły całkiem sztywną konstrukcję. Przekombinowaną konstrukcję przedniego widelca, z powodu częstych uszkodzeń, także przekonstruowano. Zachowano jednak element resorujący w postaci resoru ćwierćeliptycznego. Zmodyfikowano także nieco kształt wytłoczek ramy.
Motocykl, nazywano ,,rumpal” (kołowrót ręczny). Zaawansowana konstrukcja sprawiała jednak, że koszty produkcji były wysokie. Jawa 500 OHV ważyła 175 kg i  osiągała prędkość maksymalną 110 km/h. Wytwarzano ją w dwóch wersjach: standard oraz specjal. Ta druga posiadała nieco podwyższoną moc maksymalną. Najczęściej, z przyczyn praktycznych Jawa Rumpal wyjeżdżała z fabryki w zaprzęgu z wózkiem bocznym. Jawa wraz z wózkiem ważyła 280 kg i rozwijała maksymalną prędkość 100 km/h, zużywając przy tym 7 litrów paliwa na 100 km. Trzeba przyznać, że marka Jawa rozpoczęła swoją bgoatą historię z przytupem, bo zazwyczaj ta zaczynała się od rowerów z dopasowanym niewielkim silnikiem. Franciszek Janeczek poszedł od razu szeroko oferując duży i zaawansowany technicznie motocykl budzący szacunek i respekt. Do 1932 roku wyprodukowano, w trzech seriach, 1016 sztuk tego modelu.

Jawa 175 Viliers: cena czyni cuda

Jawa 175 Viliers

Kryzys gospodarczy jaki miał miejsce pod koniec lat dwudziestych sprawił jednak, że ciężkie i drogie motocykle z dużymi jednostkami napędowymi nie cieszyły się zbytnią popularnością. Janeček posiadał zdolność szybkiego reagowania na zmieniające się potrzeby rynku i już w 1932 roku zaoferował lekki motocykl z dwusuwowym silnikiem Villiers o pojemności 175 cm³. Dobry odbiór nowego motocykla najlepiej śiwadczył o słuszności tej decyzji. I nie bez powodu bo nowa lekka Jawa kosztowała o 1/3 ceny mniej od podobnej konkurencji.  i ok 1/3 ceny modelu 500 Rumpal. Od tego momentu rozpoczęło się powodzenie motocykli Janečka i wzrost popularności marki. Jawa, równolegle do produkcji lekkich motocykli dwusuwowych, w latach 1929-1939, wytwarzała także maszyny turystyczne, a także motocykle sportowe dla żużlu z silnikami czterosuwowymi w układach jedno- oraz dwucylindrowych i z rozrządem OHV i OHC. Część z tych jednośladów była produkowana seryjnie.

Przeczytaj też:

Jawa TS 350. Ten motocykl nieźle dał nam w kość! Kultowe motocykle PRL. Opinie, historia, dane techniczne, czy warto?

Jawa i samochody?

Mało kto wie, ale Jawa miała także epizod z produkcją samochodów i choć historia nie powtórzyła sukcesu odniesionego w jednośladach, to na pewno warto o tym fakcie wspomnieć. Janeček miał rozmach i potrafił to udowodnić. Tak, Jawa zajmowała się również produkcją samochodów. Auto o nazwie Minor zostało stworzone w fabrykach Jawy i ujrzało światło dzienne w 1938 roku. Nie zdobyło jednak wielkiej popularności – być może przez kolejną wojenną zawieruchę. Jawa pozostała przy produkcji motocykli. Sam genialny konstruktor nie doczekał końca II Wojny Światowej – zmarł w 1941 roku, a po wojnie jego wytwórnię upaństwowiono.

Jawa na sportowo

Jawa zawsze brała aktywny udział w wydarzeniach sportowych. Sukcesy w zawodach takich jak Tourist Trophy, enduro Sześciodniówka, czy chociażby w Złotym Kasku Czechosłowacji, dodają blasku marce i historii tej arcyciekawej firmy, której historycznym pechem było znalezienie się po tej mniej rozwojowej stronie Żelaznej Kurtyny. Do dziś motocykle startujące w żużlowym Grand Prix napędzane są jednostkami produkowanymi przez Jawę, a sama marka została obecnie przejęte przez indyjskiego giganta Mahindrę i wiele wskazuje na to, że nadeszły właśnie dla niej jaśniejsze dni.

Piotr Ganczarski

Z wykształcenia inżynier mechaniki i budowy maszyn. Motocykle są jego życiowym przekleństwem i chorą miłością. Buduje, przerabia i remontuje jednoślady. Zarówno te nowsze, jak i starsze. Fan motoryzacji i podróżowania na różne sposoby. Oprócz tego lubi pohasać na rowerze i przeczytać dobrą książkę.

Inne publikacje na ten temat:

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Back to top button